Oleh: Al-Habib Prof.Dr.KH.R. Shohibul Faroji Al-Azhmatkhan Al-Husaini
A. PENDAHULUAN
Kitab ini membincangkan biografi empat orang ulama Melayu yang telah menulis kitab tafsir 30 juz penuh dalam bahasa Melayu Malaysia.
Keempat-empat tokoh ini ialah:
1. Syaikh Abdurrauf As-Sinkili,
2. Syaikh Abdullah Basmeih,
3. Haji Muhammad Sa’id bin Umar, dan
4. Dato’ Dr. Abdul Hayei Abdul Sukor.
Kajian ini menggunakan kaedah kepustakaan (library research) dengan menganalisis sumber-sumber primer dan sekunder berkaitan biografi dan sumbangan keempat-empat ulama tersebut dalam bidang pentafsiran al-Qur’an.
Hasil kajian mendapati bahawa keempat-empat tokoh ini telah memberikan sumbangan yang amat besar dalam memperkaya khazanah tafsir bahasa Melayu di Malaysia, dan setiap seorang daripada mereka mempunyai keistimewaan serta metodologi tersendiri dalam karya tafsir mereka.
Perkembangan penulisan tafsir al-Qur’an dalam bahasa Melayu di Nusantara telah bermula sejak abad ke-17 lagi. Salah satu kitab tafsir Melayu yang terawal dan lengkap 30 juz ialah Tarjuman al-Mustafid karya Syaikh Abdurrauf As-Sinkili, yang dianggap sebagai tafsir Melayu pertama yang ditulis di Nusantara.
Sejak itu, tradisi penulisan tafsir dalam bahasa Melayu terus berkembang dan ramai ulama-ulama Melayu yang menghasilkan karya tafsir yang lengkap 30 juz.
Di Malaysia, terdapat beberapa orang ulama yang telah menulis kitab tafsir 30 juz penuh dalam bahasa Melayu. Mereka ialah:
1. Haji Muhammad Sa’id bin Umar yang menghasilkan Tafsir Nur al-Ihsan,
2. Syaikh Abdullah Basmeih dengan Tafsir Pimpinan al-Rahman, dan
3. Dato’ Dr. Abdul Hayei Abdul Sukor dengan Tafsir Pedoman Muttaqin.
Sebelum ketiga-tiga tokoh ini, terdapat Syaikh Abdurrauf As-Sinkili dari Aceh yang juga merupakan ulama Melayu dan karyanya Tarjuman al-Mustafid telah menjadi rujukan penting di Malaysia.
Keempat-empat tokoh ini memainkan peranan penting dalam memartabatkan bahasa Melayu sebagai bahasa ilmu dan bahasa al-Qur’an di rantau ini.
B. BIOGRAFI SYAIKH ABDURRAUF AS-SINKILI DAN KARYA TAFSIRNYA
B.1. KELAHIRAN DAN LATAR BELAKANG
Syaikh Abdurrauf bin Ali al-Jawi al-Fansuri as-Sinkili merupakan seorang ulama besar dari Nusantara yang berasal dari suku Melayu Fansur, Singkil, di kawasan pantai barat laut Aceh.
Terdapat perbezaan pendapat mengenai tahun kelahiran beliau. Sebahagian sarjana seperti D.A. Rinkes, Anthony H. Johns, dan Piter Riddel berpendapat bahawa beliau dilahirkan pada tahun 1024 Hijrah bersamaan 1615 Masihi. Manakala Harun Nasution pula berpendapat bahawa beliau dilahirkan pada tahun 1001 Hijrah bersamaan 1593 Masihi.
Ayah beliau, Syaikh Ali al-Fansuri, merupakan seorang ulama yang terkenal dan membentuk serta memimpin dayah Simpang Kanan di pedalaman Singkil.
B.2. PERJALANAN MENUNTUT ILMU
Syaikh Abdurrauf memulakan pendidikan agama dengan berguru kepada ayahnya sendiri dan ulama-ulama Fansur di Banda Aceh. Selepas itu, beliau merantau ke Timur Tengah untuk menuntut ilmu di Doha, Yaman, Jeddah, dan akhirnya ke Madinah. Beliau menghabiskan masa selama 19 tahun di tanah suci untuk menuntut ilmu.
Antara guru-guru beliau termasuklah Syaikh Abdurrahman bin al-Siddiq al-Mizjaji dan Syaikh Ali bin Abdul Qadir al-Thabari. Beliau juga berguru terus kepada Syaikh Ahmad al-Qusyasyi (w. 1661 M) dan Syaikh Ibrahim al-Kurani (w. 1690 M), dua orang ulama besar di Madinah.
Syaikh Ahmad al-Qusyasyi dan Syaikh Ibrahim al-Kurani juga merupakan guru kepada ramai ulama Nusantara yang lain.
B.3. PENGLIBATAN DI ACEH DAN KARYA-KARYA
Sekembalinya ke Aceh, Syaikh Abdurrauf telah dilantik sebagai Mufti (Syaikhul Islam) Kesultanan Aceh pada masa pemerintahan Sultanah Safiatuddin. Beliau menulis tidak kurang daripada dua puluh dua karya dalam bahasa Melayu dan Arab.
Antara karya-karya beliau yang terkenal ialah:
- Tarjuman al-Mustafid – Tafsir al-Qur’an 30 juz penuh dalam bahasa Melayu.
- Mir’at al-Thullab – Kitab fiqh mazhab Syafi’i.
- Kifayat al-Muhtajin – Kitab tasawuf berkaitan konsep wahdat al-wujud.
- Syarah Arba’in al-Nawawi – Syarah kepada hadis 40 Imam Nawawi.
B.4. METODOLOGI TAFSIR TARJUMAN AL-MUSTAFID
Tarjuman al-Mustafid merupakan tafsir Melayu pertama yang lengkap 30 juz di Nusantara.
Terdapat dua pandangan mengenai sumber penulisan tafsir ini:
Pertama, ia merupakan terjemahan daripada Tafsir al-Baidhawi;
Kedua, ia merupakan terjemahan daripada Tafsir al-Jalalain dan Tafsir al-Khazin.
Metode yang digunakan dalam tafsir ini boleh ditinjau daripada dua sudut. Dari sudut cara penafsiran, ia menggunakan metode tahlili (analisis) kerana menjelaskan ayat secara berurutan dan kandungan ayat daripada pelbagai aspek. Manakala dari sudut makna, ia menggunakan metode ijmali (global) kerana menjelaskan maknanya sesuai dengan arti ayat yang dijelaskan.
Sistematika penafsiran As-Sinkili dalam kitab ini merangkumi penjelasan sama ada sesuatu surah itu Makkiyyah atau Madaniyyah, menjelaskan kelebihan surah dan asbab al-nuzul (sebab-sebab penurunan), menulis teks ayat tanpa terjemahan, dan kemudian melakukan penafsiran.
Sumber penafsiran beliau menggunakan munasabah (hubungan antar ayat), hadis, dan hujah-hujah ulama.
Dalam isu pentafsiran ayat-ayat mutashabihat, kajian mendapati bahawa Syaikh Abdurrauf lebih cenderung menggunakan kaedah ta’wil ulama Khalaf, manakala kaedah tafwid ulama Salaf hanya digunakan pada sebahagian kecil ayat-ayat mutashabihat sahaja.
Tarjuman al-Mustafid bukan sahaja mempengaruhi perkembangan tafsir di Aceh, malah menjadi rujukan penting di Malaysia. Seorang ulama Melayu, Syaikh Abdul Malik bin Abdullah (1650-1736 M) yang lebih dikenali sebagai Tok Pulau Manis, telah menyalin terjemahan Tafsir al-Baidhawi daripada gurunya Syaikh Abdurrauf dan membawa karya ini ke Terengganu.
C. BIOGRAFI HAJI MUHAMMAD SA’ID BIN UMAR DAN KARYA TAFSIRNYA
C.1. KELAHIRAN DAN LATAR BELAKANG
Haji Muhammad Sa’id bin Umar merupakan seorang ulama terkenal dari Kedah, Malaysia. Beliau dilahirkan pada tahun 1275 Hijrah bersamaan 1854 Masihi di Kampung Kuar, Jerlun, Kedah Darul Aman.
Beliau dikenali sebagai ulama tafsir pertama di Malaysia yang menulis kitab tafsir lengkap 30 juz dalam bahasa Melayu.
C.2. KARYA TAFSIR NUR AL-IHSAN
Haji Muhammad Sa’id telah menghasilkan kitab Tafsir Nur al-Ihsan pada tahun 1927 Masihi.
Kitab ini merupakan tafsir bahasa Melayu yang paling komprehensif untuk 30 juz al-Qur’an pada ketika itu.
Beliau berjaya menghasilkan kitab tafsir ini dalam tempoh dua tahun sahaja, walaupun pada masa itu dunia masih belum memiliki teknologi yang tinggi, peralatan yang lengkap, dan rujukan yang sukar dicari.
Tafsir ini ditulis dalam huruf Jawi dan menggunakan metode tafsir ijmali.
Penulisannya berdasarkan struktur mushaf yang mengandungi penjelasan tentang asbab al-nuzul, ayat ahkam (ayat-ayat hukum), huruf muqatta’ah, dan cerita-cerita Israiliyyat.
Metode penulisan yang digunakan oleh Haji Muhammad Sa’id hampir sama dengan kitab rujukannya iaitu Tafsir al-Jalalayn.
Beliau menggunakan kedua-dua kaedah pentafsiran dalam kitabnya, iaitu tafsir bi al-ma’thur (tafsir berdasarkan riwayat) dan tafsir bi al-ra’yi (tafsir berdasarkan ijtihad).
C.3. SUMBANGAN DAN PENGIKTIRAFAN
Penafsiran yang dipersembahkan dalam Tafsir Nur al-Ihsan adalah ringkas, sederhana, dan sangat sesuai serta relevan sehingga masih digunakan sehingga hari ini dalam pengajian tafsir al-Qur’an di masjid-masjid di Malaysia, terutamanya di utara Semenanjung Malaysia.
Haji Muhammad Sa’id tidak hanya berperanan sebagai penulis tafsir, tetapi juga sebagai pendidik yang aktif mengajar di surau dan masjid. Melalui karya-karyanya, beliau memberikan sumbangan besar dalam memperkaya pemahaman al-Qur’an di kalangan masyarakat Melayu.
D. BIOGRAFI SHEIKH ABDULLAH BASMEIH DAN KARYA TAFSIRNYA
D.1. KELAHIRAN DAN LATAR BELAKANG
Syaikh Abdullah Basmeih bin Mohammad Basmeih dilahirkan di Mekkah pada tahun 1913 daripada keturunan Arab-Yaman. Beliau dibesarkan di Tanah Melayu.
Walaupun berketurunan Arab, beliau dikenali sebagai seorang patriot Melayu yang sangat berani dan tegas dalam mempertahankan Islam dan kepentingan orang Melayu.
Menurut kata-kata beliau sendiri, “guru saya ialah buku-buku dan kemahuan saya.” Beliau banyak belajar secara otodidak dan sangat mencintai ilmu sehingga sanggup menjual rumahnya di Mekah semata-mata untuk membeli buku-buku penting sebagai rujukan.
D.2. KARYA TAFSIR PIMPINAN AL-RAHMAN
Syaikh Abdullah Basmeih menghasilkan karya agungnya yang berjudul Tafsir Pimpinan al-Rahman kepada Pengertian al-Qur’an, yang diakui oleh kerajaan Malaysia sebagai rujukan utama dalam bidang tafsir.
Kitab tafsir ini merupakan gabungan antara terjemahan dan tafsiran yang ringkas.
Metode yang digunakan oleh Syaikh Abdullah Basmeih dalam menafsirkan ayat al-Qur’an adalah dengan menggunakan metode ijmali, iaitu menggunakan bahasa yang sederhana serta ungkapan yang ringkas, sehingga dapat dibaca oleh masyarakat awam mahupun intelektual.
Beliau hanya menafsirkan sebahagian ayat al-Qur’an yang dianggap perlu, sesuai dengan situasi dan kondisi masyarakat di Malaysia.
Corak penafsiran beliau lebih cenderung kepada tafsir bi al-ma’tsur, iaitu menafsirkan al-Qur’an dengan al-Qur’an, al-Qur’an dengan hadits, dan al-Qur’an dengan perkataan sahabat dan tabi’in.
Aspek yang menjadi perhatian utama beliau dalam penafsirannya adalah menjelaskan makna-makna yang sulit difahami dan kisah-kisah Nabi serta umat-umat terdahulu.
D.3. PENGLIBATAN DAN SUMBANGAN
Syaiikh Abdullah Basmeih bekerja dengan Syarikat Qalam Penang (SQP) selama 12 tahun, iaitu bermula dari 1950 hingga 1962. Beliau banyak menulis dan menterjemah makalah-makalah tentang Islam meliputi pelbagai bidang seperti tasawwur Islam, tafsir, hadis, akidah, sejarah, tokoh-tokoh Islam, ibadah, akhlak, sosial, dan politik secara bulanan menerusi Majalah al-Qalam.
Ketokohan Syaikh Abdullah Basmeih terserlah apabila hampir semua penulisan dalam bidang agama Islam di Malaysia atau dalam bahasa Melayu merujuk dan memberi kredit kepada beliau terutama melalui karya Tafsir Pimpinan al-Rahman. Beliau telah menerima pelbagai anugerah kebesaran negara dan dipuji oleh Pendita Za’aba.
Beliau wafat pada tahun 1996 dan meninggalkan legasi besar dalam bidang pentafsiran al-Qur’an di Malaysia.
E. BIOGRAFI DATO’ DR. ABDUL HAYEI ABDUL SUKOR DAN KARYA TAFSIRNYA
E.1. KELAHIRAN DAN LATAR BELAKANG
Dato’ Dr. Abdul Hayei Abdul Sukor dilahirkan pada tahun 1947 di Kelantan, Malaysia. Beliau merupakan seorang pakar hadis yang lulusan daripada Universiti Al-Azhar, Mesir dan Universiti Malaya (UM).
E.2. KARYA TAFSIR PEDOMAN MUTTAQIN
Beliau telah menghasilkan kitab Tafsir Pedoman Muttaqin, yang merupakan tafsir 30 juz dalam bahasa Melayu. Karya ini memberikan sumbangan yang signifikan dalam bidang pentafsiran al-Qur’an di Malaysia.
E.3. JAWATAN DAN PENGIKTIRAFAN
Sepanjang hayatnya, Dato’ Dr. Abdul Hayei Abdul Sukor pernah menjawat jawatan sebagai Pengerusi Lajnah Tahqiq Hadis Malaysia dan menerima Anugerah Perdana Maulidur Rasul atas sumbangan beliau dalam bidang keilmuan Islam. Beliau wafat pada tahun 2020.
F. ANALISIS PERBANDINGAN
Keempat-empat tokoh ini mewakili empat generasi ulama Melayu dalam bidang pentafsiran:
Tokoh Tahun Lahir Karya Tafsir Metode Utama Ciri Khas
Syaikh Abdurrauf As-Sinkili ±1615 M Tarjuman al-Mustafid Tahlili dan Ijmali Tafsir Melayu pertama, pengaruh Tafsir al-Baidhawi, al-Jalalain, al-Khazin.
Haji Muhammad Sa’id bin Umar 1854 M Tafsir Nur al-Ihsan Ijmali, bi al-ma’thur dan bi al-ra’yi Tafsir Melayu pertama dari Malaysia, ditulis dalam Jawi.
Sheikh Abdullah Basmeih 1913 M Tafsir Pimpinan al-Rahman Ijmali, bi al-ma’thur Gabungan terjemahan dan tafsiran ringkas, menjadi rujukan rasmi Malaysia.
Dato’ Dr. Abdul Hayei Abdul Sukor 1947 M Tafsir Pedoman Muttaqin – Pakar hadis, penerima Anugerah Perdana Maulidur Rasul.
G. PENUTUP DAN KESIMPULAN
Keempat-empat ulama Melayu yang dibincangkan dalam kitab ini telah memberikan sumbangan yang amat besar dalam memperkaya khazanah tafsir al-Qur’an dalam bahasa Melayu di Malaysia.
Syaikh Abdurrauf As-Sinkili merupakan pelopor tafsir Melayu yang karyanya Tarjuman al-Mustafid menjadi asas kepada perkembangan tafsir di Nusantara.
Haji Muhammad Sa’id bin Umar pula merupakan ulama pertama di Malaysia yang menghasilkan tafsir lengkap 30 juz dengan Tafsir Nur al-Ihsan.
Syaikh Abdullah Basmeih meneruskan tradisi ini dengan Tafsir Pimpinan al-Rahman yang menjadi rujukan rasmi kerajaan Malaysia.
Dato’ Dr. Abdul Hayei Abdul Sukor pula merupakan ulama generasi terkini yang meneruskan kesinambungan ini dengan Tafsir Pedoman Muttaqin.
Kesemua mereka menggunakan bahasa Melayu sebagai medium penulisan, menunjukkan komitmen mereka untuk menjadikan al-Qur’an difahami oleh masyarakat awam. Metodologi yang digunakan juga menunjukkan perkembangan dan kepelbagaian dalam pendekatan pentafsiran, daripada metode tahlili dan ijmali, kepada tafsir bi al-ma’thur dan tafsir bi al-ra’yi.
Pewarisan ilmu dan tradisi penulisan tafsir dalam bahasa Melayu perlu diteruskan dan diperkasa oleh generasi akan datang agar khazanah intelektual ini tidak lenyap ditelan zaman.
DAFTAR PUSTAKA
- Hussin, H. & Majid, L. A. (2013). Early Development of Quranic Exegesis in Malaysia. International Journal of Asian Social Science, 3(8), 1732-1744.
- Ibrahim, N. (2013). Tafsir Nur al-Ihsan Karangan Haji Muhammad Sa’id bin Umar: Satu Kupasan. Journal of Ma’alim al-Qur’an Wa al-Sunnah.
- Mohd Ikbal Bin Ahmad Zohdi. (2010). Metode Basmeih dalam Menafsirkan Ayat dalam Tafsir Pimpinan al-Rahman [Skripsi]. Universitas Islam Negeri Sultan Syarif Kasim Riau.
- Noorazalan, I. F. (2023). Ketokohan Haji Muhammad Said bin Umar di dalam Tafsir Nur al-Ihsan: Kajian terhadap Aspek Metodologi [Disertasi Sarjana]. Universiti Kebangsaan Malaysia.
- Thoifur, N. (2020). Kecenderungan Pentafsiran Ayat Mutashabihat oleh Imam Abdul Rauf Al-Singkeli dalam Tarjuman al-Mustafid [Disertasi Sarjana]. Universiti Kebangsaan Malaysia.
- Wan Ramizah. (2000). Biografi dan Metodologi Tafsir Sheikh Abdullah Basmeih [Latihan Ilmiah]. Universiti Malaya.
Eksplorasi konten lain dari Surau.co
Berlangganan untuk dapatkan pos terbaru lewat email.
